Zaburzenia odżywiania mają dwie cechy, które czynią je wyjątkowo podstępnymi. Po pierwsze, zaczynają się niewinnie — od „zdrowej diety”, rezygnacji ze słodyczy, nowego planu treningowego — i przez długie miesiące wyglądają jak godna pochwały samodyscyplina. Po drugie, choroba każe się ukrywać: nastolatek będzie zaprzeczał, kluczył i bronił swoich rytuałów, bo z jego perspektywy to one trzymają świat w ryzach. Dlatego to właśnie rodzice — nie dziecko — najczęściej muszą zrobić pierwszy krok. A czas ma tu znaczenie większe niż przy większości innych trudności psychicznych: im wcześniej zaczyna się leczenie, tym lepsze rokowania.

Dlaczego zaburzenia odżywiania trzeba traktować poważnie

Anoreksja należy do zaburzeń psychicznych o najwyższej śmiertelności — zabija zarówno przez wyniszczenie organizmu (serce, elektrolity), jak i przez współwystępującą depresję i ryzyko samobójcze. Bulimia niszczy ciało po cichu: zaburzenia elektrolitowe grożą arytmią, a nawyki przeczyszczania uszkadzają przełyk, zęby i jelita. To nie są „problemy z jedzeniem” ani kaprysy — to choroby, które wymagają leczenia tak samo, jak cukrzyca wymaga insuliny.

Chorują przede wszystkim nastolatki między 12. a 18. rokiem życia, częściej dziewczyny, ale chłopcy stanowią rosnącą grupę — u nich choroba częściej przybiera formę obsesji na punkcie muskulatury, „czystej diety” i treningu, przez co jeszcze łatwiej ją przeoczyć.

Anoreksja — sygnały ostrzegawcze

Rdzeniem anoreksji jest paniczny lęk przed przytyciem i zniekształcony obraz własnego ciała: dziecko z niedowagą widzi w lustrze osobę „za grubą”. Na co zwracać uwagę:

  • Widoczna utrata wagi, tłumaczona „zdrowym odżywianiem” albo ukrywana pod luźnymi ubraniami,
  • coraz krótsza lista „dozwolonych” produktów, eliminowanie tłuszczów i węglowodanów, nagły zwrot ku diecie wegańskiej czy „eliminacyjnej” jako przykrywka restrykcji,
  • liczenie kalorii, ważenie porcji, aplikacje dietetyczne sprawdzane obsesyjnie,
  • rytuały przy stole: krojenie na mikrokawałki, rozgrzebywanie jedzenia po talerzu, bardzo powolne jedzenie,
  • unikanie wspólnych posiłków („już jadłam”, „zjem u siebie”), gotowanie dla innych bez jedzenia,
  • kompulsywne ćwiczenia — treningi mimo zmęczenia, choroby, w ukryciu,
  • ciągłe marznięcie, zawroty głowy, omdlenia, wypadanie włosów, meszek na ciele (lanugo),
  • u dziewczyn — zatrzymanie miesiączki,
  • drażliwość, izolacja, obniżony nastrój, perfekcjonizm w szkole doprowadzony do skrajności.

Bulimia — sygnały ostrzegawcze

Bulimia to cykl: restrykcja → napad objadania (z poczuciem utraty kontroli) → kompensacja (wymioty, środki przeczyszczające, głodówka, forsowny trening) → wstyd i kolejna restrykcja. Waga często pozostaje w normie, dlatego patrz na zachowania:

  • Znikanie w łazience zaraz po posiłkach, odgłosy wymiotów, częste „branie prysznica” po jedzeniu,
  • duże ilości jedzenia znikające z kuchni, chowanie opakowań, jedzenie w nocy,
  • opuchnięte policzki i gruczoły ślinowe, drobne ranki lub zrogowacenia na grzbiecie dłoni, uszkodzone szkliwo (zauważa je czasem stomatolog jako pierwszy),
  • huśtawki wagi, huśtawki nastroju, silny wstyd i tajemniczość wokół jedzenia,
  • zakupy środków przeczyszczających czy odwadniających.

Poza anoreksją i bulimią zdarzają się też napadowe objadanie się (objadanie bez kompensacji, z narastającym wstydem i wagą) oraz ARFID — skrajnie wybiórcze jedzenie bez lęku przed tyciem. One również wymagają konsultacji specjalisty.

Skąd się biorą zaburzenia odżywiania

Nie ma jednej przyczyny i nie ma winnych. Nakładają się na siebie: podatność biologiczna i genetyczna, cechy osobowości (perfekcjonizm, wysoka samokontrola, samokrytycyzm), kultura diet i wyśrubowane kanony ciała w mediach społecznościowych, komentarze o wyglądzie (także te „życzliwe” i te rzucane w domu), doświadczenia odrzucenia czy przemocy oraz potrzeba kontroli — gdy życie się sypie, jedzenie bywa jedynym obszarem, nad którym nastolatek czuje władzę. U sportowców i tancerzy ryzyko podnoszą wymogi sylwetkowe dyscypliny.

Co robić, gdy podejrzewasz zaburzenie odżywiania

  1. Nie czekaj, aż „samo się unormuje”. Zaburzenia odżywiania praktycznie nigdy nie mijają same, a każdy miesiąc utrwala chorobę i wyniszcza organizm.
  2. Porozmawiaj spokojnie i konkretnie. Wybierz moment z dala od posiłku. Mów o obserwacjach i trosce, nie o wadze: „Widzę, że od jakiegoś czasu unikasz kolacji i dużo ćwiczysz. Martwię się o ciebie”. Przygotuj się na zaprzeczanie — to część choroby, nie dowód, że się mylisz. Wskazówki komunikacyjne znajdziesz w poradniku jak rozmawiać z nastolatkiem.
  3. Umów badania somatyczne. Pediatra lub lekarz rodzinny oceni wagę, ciśnienie, zleci badania krwi i EKG. To ważne, bo powikłania bywają niewidoczne gołym okiem.
  4. Znajdź specjalistę od zaburzeń odżywiania. Psychiatra dzieci i młodzieży (bez skierowania, także na NFZ) oraz psychoterapeuta z doświadczeniem w tym obszarze. U nastolatków najlepiej przebadana jest terapia oparta na rodzinie (FBT, metoda Maudsley), w której to rodzice — wspierani przez terapeutę — przejmują początkowo odpowiedzialność za odżywienie dziecka. Skuteczna bywa też terapia poznawczo-behawioralna dostosowana do zaburzeń odżywiania.
  5. Nie rób z posiłków pola bitwy. Krzyk, szantaż („nie wstaniesz, póki nie zjesz”) i śledztwa przy stole nasilają opór. Struktura i spokój działają lepiej niż presja — konkretnych narzędzi nauczy Was terapeuta.
  6. Usuń z domu wagę łazienkową i powstrzymaj komentarze o wyglądzie. Wszystkich domowników — również żarty rodzeństwa i „komplementy” o schudnięciu.

Kiedy potrzebna jest pilna pomoc

Nie zwlekaj ani dnia, gdy pojawiają się: szybka utrata wagi, omdlenia, zasłabnięcia, bóle w klatce piersiowej, wymioty z krwią, skrajne osłabienie, odwodnienie albo wypowiedzi o braku sensu życia. To wskazania do pilnej wizyty lekarskiej, a w skrajnych przypadkach — do szpitala. Przy zagrożeniu życia postępuj jak w każdym kryzysie psychicznym: zasady i numery znajdziesz w przewodniku nastolatek w kryzysie.

Leczenie zaburzeń odżywiania bywa długie i ma swoje nawroty, ale działa: większość nastolatków — zwłaszcza tych, u których chorobę wychwycono wcześnie — wraca do zdrowia i normalnej relacji z jedzeniem. Twoja czujność na tym wczesnym etapie jest bezcenna.